Fərid Hüseyn: "Şeir ibtidai hisdir"

Fabula.az

ferid-huseyn-quot-sheir-ibtidai-hisdir-quot

Fabula.az şair Fərid Hüseyn ilə müsahibəni təqdim edir. 

– Fərid bəy, ilk sualımız baş redaktoru olduğunuz “Artkaspi”.az saytı haqqındadır. Bu günlərdə – 17 fevralda “Artkaspi”nin bir yaşı oldu. Bu bir ildə “Artkaspi.az” ədəbiyyatımıza nə verdi və  saytın gələcək planları nələrdir?

– “Arkaspi”də bu bir ərzində üç minə qədər yazı yayınlamışıq. Bu yazıların da yüzdə doxsan doqquzu ciddi ədəbiyyat auditoriyasına, hazırlıqlı oxucuya hesablanmış  mətnlər olub. Həmçinin biz ardıcıl olaraq dünya ədəbi mühitini izləməyə çalışmışıq. Yəni ədəbiyyat gündəmini yalnız öz yazılarımızla, mühitimizlə, öz ədəbi gerçəkliyimizlə formalaşdırmağa yox, həm də dünya ədəbiyyatı ilə həmnəfəs, həmqəlb olmağa çalışmışıq. Çalışmışıq ki, Azərbaycan ədəbiyyatı dünya ədəbiyyatının tərkib hissəsi kimi diqqətə çatdırılsın. “Artkaspi” haqqında fəxarətlə deyə bilərəm ki, onun barəsində istər ədəbi mühitdə, istərsə ziyalı çevrədə müsbət fikirlər var. Biz o fikirləri bir yaşımız tamam olanda “Kaspi” qəzetində də, saytda da yayımladıq. Geridə qalan müddətdə çalışmışıq ki, ali zövq olan insanların zövqünə xitab edə bilək. Hansısa bayağı zövqləri yenidən zənginləşdirmək, ateizm, erotika adı altında suyu bulandırmağa yox, ciddi ədəbi mətnləri yayımlamaqla gündəmə töhfəmizi verək.

– Baş redaktor kimi fəaliyətiniz yaradıcılığınıza maneə olur, yoxsa təkan verir?

– Bəzən adam özünü qatarın altına atırmış kimi maneənin içinə atır. Bu, vaxtı düzgün bölməməklə, şənbə bazarlardan normal istifadə eləməklə, məzuniyyətlərdən normal yararlanmamaqdan qidalanan problemlərlə bağlıdır. İl boyu bu qədər vaxtı fövtə verəndən sonra insana bəzən elə gəlir ki, onun bütün enerjisini işi alır. Amma, əslində, enerjinin çoxunu vaxt itkiləri, lazımsız adamlara ayırdığın vaxt alır. Bunlardan mümkün qədər yayınsan, yaradıcılığa da, araşdırma aparmağa da, başqa ölkələrlə ədəbi münasibət qurmağa da, şəxsi yaradıcılığa da vaxt qalar. İndi hamı vaxt azlığından şikayət edir. “Artkaspi”də işlədiyim gündəlik səkkiz-on saatda istər-istəməz ədəbiyyatla həmnəfəs oluram. Burada ədəbiyyatla bir yerdə nəfəs alırsan. Bu, sənin ədəbiyyata, başqalarına ayırdığın vaxtdır. Oxuya-oxuya həm başqa mətnlərdən xeyli şey öyrənirsən, həm də bir redaktor kimi, bir müxbir kimi nələri etməyə qadir olduğunu görürsən. Bunu əminliklə deyə bilərəm ki, qəzet və saytda işlədiyim müddət mənim yalnız xeyrimə olub.

Qəzetdə işləməyin yaxşı cəhətlərindən biri də sənin on-on beş ilə tanıyacağın ədəbi mühiti bir il, il yarıma tanıya bilirsən. Yazıların ilkin variantını oxuyursan və müəlliflərin, əslində, hansı yazı qabiliyyətinə malik olduğunu görürsən. Eyni zamanda canlı müsahibələr zamanı bilirsən ki, adamların nəyi demək bacarıqları nə qədərdir. Bir sözlə, insan öz sənətinin, məşğul olduğu işin gizli, görünməyən tərəflərini öyrənməyə başlayır. Bu baxımdan çalışdığım iş mənə böyük təcrübə qazandırıb.

– Şeirlərinizdə konsepsiya zənginliyi var. Belə mövzu zənginliyinin mənbəyi nədir?

– Şeirlərimdə ən çox vurğulanan cəhət odur ki, müxtəlif mövzularda yazıram. Eyni mövzulara köklənib qalmıram. Bu, mənim xarakterimlə bağlı məsələdir. Mən bir dövr bir şeyə çox həvəs göstərirəm, sonra isə ondan əlim soyuyur. Bu şeirlərinə necə yansıyır? – deyək ki, bir dövr repressiya ilə bağlı oxuyurdum. Arxivlərdə olurdum. Həmin vaxt ərzində o proses mənim üçün çox maraqlı idi. O proses ərzində mən bir şeir yazdım: “1937-ci il, NKVD, Fərid Hüseynin müstəntiqə dedikləri”. Özümü repressiya olunmuş insanların yerinə qoydum. O düşüncənin, o dövrün adamı kimi yazdım. NKVD-də ən, bəlkə də, ən uzaq nəsnə lirizm idi. O şeirdə bir baxıma NKVD situasiyası ilə lirizmi birləşdirdim.

Yaxud bir dövrdə də insanın sağ çiynindəki mələk və sol çiynindəki mələk mənə maraqlı idi. Bu vaxt da belə bir şeir yazdım. “Sağ çiynimdəki mələyin dedikləri və sol çiynimdəki mələyəyin dedikləri.” Ayrı-ayrı şəhərlərdə olanda yazdığım şəhərlər və şeirlər silsiləsim var. Dünyanın bir  çox şəhərlərində olmuşam. Ancaq hər yerdə impuls almaq olmur. Hər yer sənin üçün xüsusi bir iz qoymur. Mən də daxilimdə iz qoyan şəhərlər barədə şeirlər yazmışam: Şəhərlər və şeirlər silsiləsi. Bu da bir ayrı dünyagörüşünün formasıdır.

Bir dövr də mənim üçün açarlar maraqlı idi. Açarları cibimdən çıxartanda həyatın bir növ faniliyini görürdüm. Deyək ki, bir evdə qalırsınız, cibinizdə bir açar var, sonra başqa bir evə köçürsüz, həmin  evdə başqa bir adam qalır. Sən o açarla gedib o qapını aça bilməzsən. Yəni sənin üçün bir zaman açıq olan yerə bir dövr sonra gedə bilmirsən. Açarların insan həyatındakı fəlsəfəsi ilə bağlı. Bir ömür insan nə qədər yer dəyişirsə, xüsusən, kirayədə qalırsa, açarlar da onun həyatı ilə birgə dəyişir. Qarabağ müharibəsində məcburən köçüb gələn adamlar var. Onlardan bəziləri qiymətli əşyalarının içində açarlarını da gətirmişdilər. İndi o açarlar var, amma onlar gedib evlərinin qapısını aça bilməz.

Mənə maraqlı olan məsələlərdən həmişə çalışıram ki, maraqlı olduğu müddətdə nəsə yazım. Yaşantılarım şeirlərə çevriləndən sonra mənə maraqlı gəlir. İndi insan simalarından yazmaq istəyirəm. Çoxlu qeydlər götürmüşəm. Başlamışam yazmağa. Mən artıq altı ildir ki, çox tez oyanıram. Səhərlər gəzməyi çox xoşlayıram. Xaricə də gedəndə tez oyanıb gəzməkdən həzz alıram. Səhər durub yarıyuxulu adamlara baxmağı çox sevirəm. Həm də səhər tez duran adamlar adətən zəhmətkeş olurlar. Onların çöhrəsində qəribə bir ifadə olur. O çöhrələr mənə maraqlı gəlir. Müşahidə eləmək, insanları üzü vasitəsilə tanımaq mənə maraqlıdır. Mövzular məndə bu cür dəyişir. Çalışıram ki, eyni mövzularda ilişib qalmayım. Çünki mövzular bəzən adamı özünə əsir edir. Adam altımış yaşına qədər eyni tonda, iyirmi üç yaşındakı kimi sevgi şeiri yaza bilirsə, bu o demək deyil ki, o, içindəki sevgini qoruyub-saxlayıb. Bu o deməkdir ki, o, içindəki sevgini köhnəldib. Onu yaman günə salıb. Mövzular fərqli olanda həyat da rəngarəng olur. Hisslərimiz yaşımıza uyğun dəyişməlidir və şeirlərimizdə bu fərq hiss olunsa yaxşı olar.

– Bir müsahibədə Səməd Vurğun yaradıcılığına o qədər müraciət etmədiyinizi demisiniz. Buna bənzər mübahisələr çox olur. Sizcə, yeni nəsil klassikləri hansı yöndən saf-çürük eləməlidir?

– Səməd Vurğunu Azərbaycan klassiki kimi qəbul edirəm. Amma onun şeirləri məndə daxili ehtiyac yaratmır ki, onları yenidən oxuyum, yaxud kitabları əlimin altında olsun. Elə kitablar var ki, mən onları hara getsəm, onları özümlə aparmaq ehtiyacı hiss edirəm. Səməd Vurğun məndə ehtiyac yaradan müəllif deyil. Onun Azərbaycan ədəbiyyatındakı yerini qəbul edirəm. Amma onun Azərbaycan dilini saflaşdırması fikrini qəbul eləmirəm. Ona görə ki, Azərbaycan dili Səməd Vurğuna qədər saf dil idi. Eyni dildə yazan Mikayıl Müşfiqin dili bəyəm anlaşılmaz idi? Ondan əvvəl yaranan aşıq ədəbiyyatımızın dili naqisdimi? – qəttiyyən. Klassiklərə yanaşmaya gəldikdə isə bunu deyə bilərəm ki, “insan anlamadığına nifrət edər”. Misal üçün götürək Saib Təbrizini. Bilirsiz ki, Saib Təbrizi necə möhtəşəm şairdir. Amma Saib Təbrizi haqqında normal kitab tapmaq çətindir. Normal kitab nəyə deyirəm? Məsələn, Türkiyədə və Rusiyada Hafiz Şirazinin kitablarını nəşr ediblər. Hafizin kitabının arxasında üç yüz səhifə  onun şeirlərinin şərhi var. Onun vasitəsilə oxuyub o şairləri anlamaq olur. Bizdə hamı Füzulidən danışır, amma Füzulini oxucuyla daha da yaxınlaşdırmaq yönündə işlər zəif gedir. Bilirsiz, biz daha çox müəlliflər haqqında yazmağa meyilliyik. Fikir versək, görərik ki, tədqiqatçıların çoxu tədqiq elədiyi mənbəni anlaşıqlı eləmək əvəzinə, onu daha da dolaşıq edir, sanki oxuculardan uzaqlaşdırmağa çalışırlar. Klassikləri çox zaman başa düşmədiklərinə görə  baltalayırlar. Klasssik nümunələrin sətri tərcümələrinin olması vacib məsələdir.

– Şeirlərinizi bir nəfəsə yazırsız, yoxsa Yəhya Kamal Bəyatlı kimi bir sözü aylarla fikirləşirsiz?

– Son yazdığım bir şeir var. Onu iki aydan çox müddətdə yazmışam. Amma bu iki ayda o şeirin hər misrası mənimlə birgə olub. İki ay gecə-gündüz onu düşünmüşəm. Fəqət bu, o demək deyil ki, onu iki ay gecə-gündüz yazmışam. Şeir yazmağın mənim üçün yaxşı cəhətlərindən biri də hisləri tanıtdırmağıdır. Yəni öz daxilimdə hansı hislərin şeir hisləri, hansı hislərin də ötəri, hislər olduğunu bilirəm.

– Müasir insan yüksək texnologiyalardan istifadə edir, Marsa getməyə çalışır. Belə bir insana poeziya harda lazım olacaq? Bu baxımdan poeziyanın gələcəyini necə görürsünüz?

– Bu məsələ son vaxtlar məni də çox düşündürür. Bilirsiz, artıq beyinləri birindən digərinə köçürtmək olur. Bu praktika tibbdə sınaqdan keçirilib. Mənə elə gəlir ki, gələcəkdə də poeziya yaşayacaq. Ancaq necə? Poeziya geridə qalmış cəmiyyətlərin özünüifadəsi olacaq. Qərbdə superinkişafa görə şeir də güclüdür. İnsanlar çox praqmatikləşəndə şeir yaza bilmirlər. Praqmatikləşmə içindəki ibtidai hislərdən uzaqlaşmaqla bağlı məsələdir. Bugünkü Avropa poeziyasında yaranan şeirləri oxuyuram, adama elə təsir bağışlayır ki, onları robotlar yazıb. Əgər dünya bugünkü sürətlə inkişaf eləyəcəksə, texnologiyalar daha da müasirləşəcəksə, şeirin ölümü labüdləşəcək. Ancaq şeir başqa cür yaşayacaq, çünki yeni texnologiyalar, fikir verirsinizsə, onların bir funksiyası mütləq köhnəliyin yeni variantda yaşamasına yönəlib.

– İnsanlar hissizləşəcək, emosiyalarını itirəcək deyirsiz?

– Bizdə o proses, yəqin, gec çəkəcək. Amma Nano sistemə keçən ölkələrdə, əlbəttə, şeirin ölümü labüdləşəcək. Çünki şeir haqda insan heç düşünməyəcək də. Robot nəyə görə şeir oxusun ki? Axı onun şeir oxumağa heç bir ehtiyacı yoxdur.

– Belə olanda insan öz-özünü tükətməz? Çünki bir mənada ədalətin də, insani bir sistemin qurulması üçün də emosiya lazımdır.

– Baxın, məsələn, necə oldu ki biz bir-birimizin yanında oturub bir-birimizə yox, telefona baxırıq. Bu artıq həyat rejimimizə çevrilib. Bir müsahibə oxumuşdum, xarici yazarlardan biri idi. Deyir, uzun müddətdir ki, mən yazıram, yemək vaxtı da kiminləsə mesajlaşıram. Beləcə, həyat yoldaşıma vaxt ayıra bilmirəm. Deyir, bir dəfə onunla səfərə çıxmışdım. Səfərdə telefonu söndürdüm. Həyat yoldaşım orada telefon işlətmədiyimə görə mənə təşəkkür elədi ki, sən uzun vaxtdan sonra mənə telefondakından daha vacib adam olmağımı hiss elətdirdin. İndiki halda texnologiyalar həyatımızda bu qədər vacibləşəndən sonra, əlbəttə ki, şeir arxa fona keçəcək.

Kimsə bunu qəbul eləməyə bilər. Mən də, əslində, qəbul eləmək istəmirəm. Buna görə də insan özünü əbədiyyətə hesablamamalıdır. Sivilizasiyaların dağılma və yaranma prosesləri ki var, mən həmişə bunu düşünəndə məyus oluram. Bir sivilisaziya dağılır, sonra bundan qalan izə bax: kiminsə baş sümüyü, yaxud yeri qazıb bir dəmir tapırlar, onu da indiki vertolyotlara oxşadırlar. Deməli, bizdən on min il sonra bizdən qalan iz kiminsə sümüyüdürsə, onda axı özünü niyə əbədiyyətə hesablamalısan? Əbədiyyət daha çox bizim yaxın əsrlərə olan münasibətimizdir. Baxırıq ki, dörd yüz il əvvəl yaşayan şairin yazdığı qalıb, biz də fikirləşirsən ki, bəlkə, dörd yüz il sonra  bizim də yazdıqlarımız qaldı. O dörd yüz ilə planetar səviyyədə baxanda heç bir şeydir.

Müsahibə üçün təşəkkür edirik...

Müsahibəni götürdü: Qəfər Rüstəm

 

 

0