Əsəd Cahangir: “Postinsan Azərbaycandan doğulacaq”

Fabula.az

esed-cahangir-postinsan-azerbaycandan-dogulacaq

Fabula.az ədəbi-tənqidçi Əsəd Cahangir ilə müsahibəsini təqdim edir...

Əsəd müəllim, necəsiniz, yaradıcı fəaliyyətiniz necə gedir?

İndiyəcən olmayan bir vaxt darlığı duyuram. Bəlkə də, nə vaxtsa boş keçirdiyim vaxtlara görə cəzalanıram. Həmid Herisçinin “Solaxay” romanı haqda “Məlikhəmidin nağılı” adlı bir yazı başlamışdım, ona yenidən qayıtmalı olacam. Natəvan Dəmirçioğlunun nəsri haqda məqaləm isə böyüyüb kitaba doğru gedir. Elçin İsgəndərzadənin yeni işıq üzü görən beş cildliyi ilə bağlı yazıram. Sonra Qəni Camalzadənin “Fosforlu əkizlər”, Səxavət Talıblının  “Adəmin övladları”, Kənan Hacının  “Fironun dəftəri” romanları, Tapdıq Əhmədin “Dunqa” povesti, Şiringül Musayevanın povest və hekayələri, Fərqanə Mehdiyeva, Nəzakət, Kəmaləddin Qədim, cavanlardan Fərid Hüseyn, Anar Amin, güneyli şair Ümid Nəccarinin poema və şeirləri haqda yazmaq fikrim var.

Seçiminizin əsasında nə durur?

Çox şərtlər var. Mənim üçün vacib məsələlərdən biri odur ki, yazıçının həyata fəlsəfi baxışı, mətnin altyapısı  olsun. Mətn aysberq kimi göründüyündən böyük olsun. Onun görünməyən məğzi, yəni ruhu olsun, mən də o görünməyəni göstərim. Məsələn, Kəmaləddin Qədimin “Köç” poemasının əsasında köçkünlük, Nəzakətin “Bu torpaq dediyin vətəndir” poemasında vətən, Kənan Hacının “Fironun dəftəri” romanında ölümün bədii-fəlsəfi mənalandırılması durur. Əgər bu qat yoxdursa, bədii əsərin publisistik məqalədən, yazıçının nağılçıdan fərqi olmur.

“Ölüm-dirim” essenizdə çağdaş ədəbiyyatdakı ölüm ovqatını, dekadans əhvalını kəskin tənqid etmisiniz. Bu məntiqlə Kənan Hacının ölümdən bəhs edən “Fironun dəftəri” romanına münasibətinz tənqidi olmalıydı.

Kənanın ölüm ovqatına mübtəla yaşıdlarından iki üstünlüyü var. Əvvəla, ölümə münasibət onda şüuraltı yox, dərk olunmuş qatdadır.  Yəni o, ölümdən şüursuz şəkildə yazmır, bunu bilavasitə müəllif qayəsinə çevirir. Nazim Hikmət demişkən, “Nə ölümdən qorxmaq ayıb, nə də düşünmək ölümü.” İkincisi isə, onun ölüm haqda düşüncəsi cismani ölümlə məhdudlaşmayıb, yuxu şəklində olsa da, metafizik qata da keçir. Düzdür, ölümün o üzü Kənanın təsəvvüründə əbədi ölüm – cəhənnəm deməkdir. Amma hər halda ölüm anlayışı onun üçün məhdud, bayağı realizm müstəvində deyil. Real qatdan metafizik qata və əksinə  keçidlər romanın təkcə ölümlə bağlı yox, digər hissələrində də var. Bu, Kənanın romanına ənənəvi, sıradan bir realist mətn kimi baxmağa imkan vermir. O modernist roman yazıb. Amma ən maraqlısı budur ki, həyatın ən adi, bayağı, hətta iyrənc prozasından möcüzəyə və ordan geriyə bir otaqdan o birinə keçirmiş kimi rahat keçir. Çünki oxuduqlarını tələm-tələsik “kopirovat”, sonra “vstavit” eləməyib, uzun müddət içində yaşadıb, ruhun, düşüncənin alovunda bişirib, özününküləşdirib, sonra üzə çıxarıb. Amma “səmimi”, “yeni”, “cəsarətli” görünmək, diqqət çəkmək xatirinə Kənanın bəzi natural səhnələrin təsvirinə yol verməsini istənilən halda qəbul etmirəm.        

Fərid Hüseynin “Səmərqənd divanı” adlı poeması haqda Anar müəllim şəxsən özü yazdı. Sizcə, necə oldu ki, hər yazara nəsib olmayan bu şans Fəridə qismət oldu?

Xaqaninin “Mədain xərabələri” kimi Fəridin “Səmərqənd divan”ı da  dünyanın, həyatın faniliyi haqqındadır. Anar müəllim uzun ömür yaşamış, itkilər görmüş adam kimi bu fanilik ovqatını dəfələrlə duyub.  Məncə, onun cavan şairin poeması haqda yazması ilk öncə bu amillə bağlıdır. Amma məsələ bununla bitmir. Fəridin poeması bədii ilhamdan, həqiqi yaşantıdan yaranıb. Bu poemaya xüsusi bir aura verir. Anar müəllimin diqqətini çəkən, yəqin ki, həm də məsələnin bu tərəfidir.

Bəs, siz özünüz bu poemaya necə yanaşırsız?

Mən bilmirəm Səmərqənddə nə görüb, necə olub, amma poema göstərir ki, Fərid orda faniliyin, ölümün nəfəsini duyub. Bu onun özünəməxsus fənafillahıdır. Bu poema bir şərtlə əsl qiymətini qazana bilər ki, bundan sonra müəllifin bəqabillahı, yəni ölməzlik haqda əsəri gəlsin.

Anar Aminin şeirlərindən yazmaq istəyiniz Anar adının doğurduğu maraqdan irəli gəlmir ki?

Anar onun sənəddəki adıdır, sənətdəki adı Amindir. Anarın şeirləri ilə təxminən on il öncə tanış olmuşam. Kitab çıxarmaq istəyirdi, əlyazmasını gətirdi və onlarla şeiri birlikdə oxuyub saf-çürük etdik. Dedim şeirlərin maraqlıdır, amma bu, hələ sən özün deyilsən. Bu kifayət elədi ki, kitab fikrindən daşınsın. Bir az keçdi, “525-ci qəzet”də bir səhifə şeirini oxudum. Bu göy üzü kimi duru şeirlərdə o, başqalarından arınmış, özünə çatmışdı. Anarın şeirlərinin beşinci elementi – ruhu var və bu yönüylə maraq doğurur. Son vaxtlar onun yeni şeirlərini görmürəm. Olsun ki, bu, sözə məsuliyyətdən doğur. Amma, məncə, istənilən ifrat, hətta ifrat məsuliyyət də ziyanlıdır. Anarın kitabının vaxtıdır, hətta bir az keçib.

Bu günlərdə Tapdıq Əhmədin “Dunqa” povesti kitab şəklində nəşr olunub.

Vaxtilə Anara dediyim sözü ona da deyərdim – yaxşı yazırsan, amma bu hələ sən deyilsən. Povestdə rus, Avropa, Amerika ədəbiyyatı, xüsusən də Markesdən gələn çox şeylər var. Bəzən Ramiz  Rövşənin “Qapı”ısının, bəzən “Ögey ana”nın səsi gəlir. Əcnəbi adlardan tutmuş müəllifin gülən şəklinə qədər hər şey kimisə yada salır. Elə bil, tərcümə oxuyursan. Povestin ala qarğaya dönən qəhrəmanı gileylənir ki, toplum ən adi həyati tələbatı belə ödəməyə insana imkan vermir. Amma bu adidən də adi  fikir az qala yeddi qat simvolun altından boylanır. Bilmirsən ki, bu konspirologiya nəyə gərəkdir, müəllif kimdən nəyi gizlədir. Çünki bizdə sözünə görə təqib olunan yoxdur. Buna olduğundan dərin görünmək, sol əlinlə ilə sağ qulağını qaşımaqdan başqa ad vermək olmur.

Müsahibələrinizdən birində nəsrə iddialı cavanları beş liqaya bölmüsünüz.  Tapdıq Əhməd bu bölgüdə hansı liqaya düşür?

Tapdıq hələ oxuduqlarını yazır. Əgər bu təqlidçilikdən çıxsa, hər şeyi öz adıyla adlandırsa, dəryada balıq sevdasına düşməsə, birinci liqanın üzvü ola bilər. İndiki halda onu ikinci liqanın üzvlərindən biri kimi görürəm. Onun interaktiv düşüncə çevikliyi, fitri intellektualizmi, psixoloji detalçılığı, aforizmləri, bir sözlə, yüksək materiyaya iddiası bu liqanın o biri üzvlərində yoxdur.   Görürsən ki, bu artıq başqa səviyyədir. Bununla belə, əksər ədəbi yaşıdları kimi o da əsəri Əzrayılın köməyi ilə bitirir, yəni qəhrəmanı öldürür. Bu o deməkdir ki, ölümü dərk edir, dirimi yox, fənası var, bəqası yoxdur. Çünki ölümlü insandan ölümsüz postinsana gələ bilmir.

Elçin İskəndərzadə gəlib bu düşüncəyə?

Elçində planetar idrak var. Onun həyatının yarısı təyyarədə keçir. Onda bəşəriliklə millilik birləşir. Tapdıqdan fərqli olaraq o, Azərbaycana “dünyanın ən gözəl ölü”sünün yox, dirisinin  gözüylə baxır. O, şeirlə elmi, rəssamlıq və musiqiylə ədəbiyyatı birləşdirir. Türkçülük ideologiyası mövqeyində durur və şeir yazır. Şuşa dərdi ilə yanaşı, məğlubedilməz optimizmin daşıyıcısıdır. Bir sözlə, universal istedadı ilə milli intibahı təmsil edir. Ədəbiyyatın dekadans bataqlığına çevrildiyi hazırkı dövrdə taleyin belə sevimli övladına bizdə ehtiyac var. O, sözümüzün uğur rəmzidir.

Məncə, Elçində də Tapdıqda gördüyünüz o təqlidçilik var. Bəs, niyə ağa sındıran qabın səsi çıxmır?

Mənim gözümdə ədəbiyyatın bircə ağası var, o da istedaddır. İkincisi, Elçinin milli və qərb ədəbiyyatı ilə dialoqu təqlid yox, təsir səviyyəsindədir. Üstəlik də, Elçin təkcə Azərbaycan yox, planetin vətəndaşıdır. Odur ki, onun düşüncəsində təsir çalarları görünsə də, təsir calaqları görünümr. Özü də o, Lorkadan limon, Pikassodan göyərçin, yaxud Van Qoqdan günəbaxan götürdüyünü gizləmir. 

Eyni qlobal-milli dilemması rakursundan Natəvan Dəmirçioğlunun yaradıcılığını necə görürsünüz?

Natəvan xanımda dünyadan daha çox Allahla dialoq cəhdi var. Onun mistik sirr haləsinə bürünmüş povest və hekayələri 90-cı illər insanının özünüdərkinə həsr olunub. Bu əsərləri bir külçəyə bənzədirəm. Ondan nəsə çəkmək üçün zərgər olmalısan. Bəlkə də, müəyyən yaş dövrümlə üst-üstə düşdü, nədirsə, onun əsərləri üzərində araşdırmam daxili boyartımımı görməyə mənə imkan verdi. Natəvanın əsərləri haqda təxminən on il öncə yazmaq istəyirdim,  amma alınmadı. Görünür ki, o vaxtkı təcrübəm mətnlərə daxil olmağıma imkan verməmişdi.

Tənqidçilik təcrübənizdə başqa daxil ola bilmədiyiniz mətnlər də olub?

Olub, məsələn, Xanəmirin “Ağbağ” romanı. Yadımdadır ki, bir neçə dəfə cəhd etsəm də, baş tutmadı. Görünür, səfərbərlik edib “Ağbağ” üzərinə yenidən qayıtmalı olacam. Bəlkə də, mən “Ağbağ”ı alan gün, ordumiz Qarabağı alacaq.

Qəni Camalzadə, Səxavət Talıblı və Şiringül Musayeva haqda yazmaq istəyinizin yəqin ki özəl səbəbi var.

Jurnalist gəlib müsahibə alır, elə hey eyni üç-dörd nəfər haqda soruşur, özü də adbaad - bəs, filankəs, bəs, bəhmənkəs? Sonra ikincisi, üşüncüsü gəlir, onlar da elə. Müsahibə dərc olur, hamı narazılığını mənə bildirir, düz də edirlər. Mən də olsam, narazı qalaram. Ədəbiyyat üç-dörd nəfərdən ibarət deyil. Sadəcə olaraq kimlərsə özünü reklam edir, kimlərsə bunu ya bacarmır, ya özünə rəva görmür.

Amma Qəni Camalzadənin Amerikada kitabının çıxmasının özü də bir reklamdır.

Qəni Camalzadənin bu addımı stəkanda tufan qaldıranlara dəryanı göstərməkdir. Düz eləyir, əgər bacarırsansa, niyə eləməyəsən? Bu, təkcə bir nəfər yox, bütün ədəbiyyatın mənafeyinə xidmət edən addımdır və kifayət edir ki, onun romanına müraciət edəsən. Onun şərq-qərb müstəvisində yazılan romanı aktual ideya daşıyır. Səxavət Talıblının Əfqanıstan olayları və Qarabağ müharibəsindən bəhs edən, bitkin süjet, qlobal məzmunlu romanı da həmçinin. Hər iki roman planetar düşüncə miqyasında üzə çıxıb.

Şiringül Musayevanın xalq dastanları əsasında yazdığı povest və hekayələr öz müəllifinin mifoloji duyumundan xəbər verir. Onda etnik yaddaşın, şüuraltı qatların oyanması prosesi gedir.

Bu yazıçılar özünüdərkə çağırır. Antik Yunanıstanda Delfa məbədinin qapısı üstündə kahinlər “Özünü dərk et” sözlərini yazmışdı. Yazıçı da insanın niyyətini görən, yuxusunu yozan,  bir sözlə, oxucunu özünüdərkə çağıran ədəbiyyat  kahinidir.

Yazıçılarımız arasında kəhanətə ən  meyllisi Həmid Herisçidir. Onun haqqında yazacağınız məqaləyə niyə məhz “Məlikhəmidin nağılı” adı qoymaq fikrindəsiniz? Bu ad “Məlikməmmədin nağılı”nı xatırladır.

Məqsəd elə bədii təfəkkürümüzün şah əsəri olan bu nağılı yada salmaqdır. Çünki Həmidin romanının qəhrəmanı xalq nağılı qəhrəmanının nəsr versiyasıdır.

Sizcə, bu nağıl Azərbaycan ədəbiyyatının şah əsəridir?

Bizim söz sənətində indiyədək bu nağıl qədər dahiyanə bir şey yaranmayıb. Yalnız Nizami öz “İskəndərnamə”sində bu nağıla yaxınlaşa bilib.

Xalq yazıçısı Anar da bu nağıl əsasında “Ağ qoç, qara qoç” povestini yazıb. “Ağ qoç, qara qoç”la “Solaxay”ın nağıla münasibətdə fərqi nədədir?

Anar, povestin adından da göründüyü kimi, Məlikməmmədin həyatının ağ qoç və qara qoça qədərki hissəsini yazıb, Həmid isə Simurq hissəsini. Onun ambidekster qəhrəmanının həm sağ, həm də sol əli aktivdir. Bu Simurqun qoşa qanadına anolojidir.

Buna baxmayaraq, ötən müsahibələrinizdən birində romana müəyyən tənqidi münasibət ifadə etmişdiniz.

Səncə, Həmidin romanı toxunulmazdır?

Toxunulmaz deyil, əlbəttə. Sadəcə, indiki fikrilərinizlə öncəkilər arasında bir az elə bil ki ziddiyyət var.

Özün dediyin kimi bu, elə bil ki ziddiyyətdir. Ötən müsahibədə mən onun formasından danışmışdım, indi isə məzmunundan danışıram. Bu romanda poçt qutusundan, Novruzəli düşüncəsindən, yəni məhdud, bayağı realizmdən çıxmağa çağırış var. Onun Simurqa bənzəyən qəhrəmanı postinsanın qaranquşudur. Müstəqillik dövründə üzü gələcəyə baxan ikinci belə romanımız yoxdur.

“Özünüdərk” kitabını yazmağınız hansı zərurətdən doğdu?

Cəmiyyətdə ateistik meyllər güclənir və bunun səbəbi insanın özünü, ruhunu dərk etməməsidir. Çünki ruhumuz Allahın zərrəsidir, yalnız ruhunu dərk edən haqqı dərk edər. Digər tərəfdən ədəbiyyatımızın problemi əksər yazarların özünü dərk etməməsidir. Özünü bilməyən sözünü də bilməz.

Yazarların özünü dərk etmədiyini nədən bilirsiz?

Ən adi bir sözündən. Məsələn, Aqşin deyir ki, mən 208 kilo kitab oxumuşam və Allahı dərk etmişəm. Bu, o deməkdir ki, o, “Noxud üstə yatan şahzadə qız” filminin qəhrəmanı kimi lazım olanı evdə qoyub, adaxlı dalınca başqa ölkələrə gedir. Əgər çıxış nöqtən səhvdirsə, oxuyub-oxuyub axırda cahil də ola bilərsən. Əgər ruhunla dialoqun yoxdursa, özünü və Allahı dərk etməyin mümkünsüzdür. İstəyir lap 2 ton kitab oxu, bu kağız çeynəməkdən başqa bir şey olmayacaq.

 Müsahibələrinizdən birində demisiz ki, bəzi adamlar tənqidin fövqündədir. Bunu izah edə bilərsiz?

Yəni dəqiq belə demişəm?

 

Təxminən...

Bu təxminən o deməkdir ki, əgər bir yazıçı yaxşı yazırsa, sənə “qəhrəman” desinlər deyə onu tənqid etmək bayağı bir şeydir. Məsələn, Elçinin “Baş” romanı sənət nümunəsidir. İndi onu nə deyib tənqid edəcəksən? Və yaxud, Kamal Abdullanın “Unutmağa kimsə yox” romanı. Sənətkarlıq nöqteyi-nəzərindən ciddi əsərdir. Düzdür, romanda məhəbbətin inkarı var və kimsə bununla razılaşmaya bilər. Amma bu razılaşmayanın öz fikri olduğu kimi, o da Kamal müəllimin mövqeyidir.  Sənət azaddır.

Sənətin azadlığı nədən doğur ki?

 Elmdə insanların qarşısını elmi qanunlar kəsir,  dində ehkamlar. Ona görə ictimai şüurun ədəbiyyat adlı forması meydana gəlib ki, insan orada özünün azadlığını ifadə etsin. Azadlıq ruhun başlıca tələbidir. Bizim yer üzündəki bütün fəaliyyətimiz azadlığa qovuşmaq istəyimizin ifadəsidir. Odur ki, sənətin azadlığına toxunmaq olmaz.

Bəs onda niyə Əkrəm Əylislini “Daş yuxular”da nə yazdığına görə tənqid edirdiniz?

 Əkrəm Əylislinin romanı ədəbi-bədii yox, siyasi fakt idi, yəni bu məsələnin ədəbiyyata dəxli yox idi.

 Postinsan haqda Azərbaycanda ilk söz açan siz olmusunuz. Postinsan təliminin dünyada cənnət qurmaq ideyası ilə islamın cənnəti axirətdə vəd etməsi tərs deyilmi?

 Problem postinsan və din arasında yox, bizim düşüncəmizdədir. İndi insan ağlı və elmi elə bir məqama çatıb ki, deyir cənnəti bu dünyada qura bilərəm. İnsana ağlı, elmi verən isə Allahdır. Belə çıxır ki, bu işdə Allahın gizli razılığı var. Əgər O, məsləhət bilməsə, insana ağıl verməz, onu da daş, quş, ağac kimi şüursuz yaradardı.

Allah insana ağlı xeyir və şər arasında seçim üçün verib.

Bu ortodoksal dinin münasibətidir, yəni məsələyə şəriət səviyyəsində baxışdır. Bir az dərində gedəndə xeyir də, şər də Allahdandır. Allah vəhdət nöqtəsidir, o tərəflərdən birini – ancaq xeyri seçə bilməz. Ona hər şey - xeyir də, şər də sığır.

Postinsan sizə sadəcə bir hipoteza təsiri bağışlamırmı?

 Bu gün hipoteza saydığımız sabah həqiqət olur. Çünki zaman fantastik dərəcədə sürətlənib. Min illərlə nəqliyyat kimi arabadan istifadə olunub. On doqquzuncu əsrdə qatar, avtomobil, təyyarə, iyirminci əsrdə kosmik gəmi kəşf olundu.  Hazırda sürət o qədər artıb ki, öncələrdə min ildə olanlar indi bir neçə ildə baş verir,  bir azdan bir neçə ayda olacaq, sonra bir neçə gündə. Biz isə beynimizdəki köhnə zaman anlayışı ilə olacaqların uzaq gələcəkdə baş verəcəyini ehtimal edirik.       

Bir şey də var ki, bu cür sürətli inkişafda desktruktivlik də var. Məsələn, deyək ki, belə inkişaf etmiş elmlə savaş olsa, daha böyük zərərlər verə bilər. Belə bir ehtimal da var...

Özün də deyirsən ki, bunlar bir ehtimaldır. Bir şey isə dəqiqdir - insanın elmi var və o çox böyük sürətlə inkişaf edir. Tibb elmi sayəsində orta insan ömrü uzanır. İnsan bədəninə yerləşdirilən nanoqurğular xəstəlik barədə öncədən siqnal verirlər. Nəticədə insanın ömrü indikindən iki-üç dəfə arta, sonralar hətta sonsuzadək uzana bilər. Transformativ antropologiya elmi insan ömrünün sonsuzadək uzanmasını nəzəri cəhətdən artıq sübut edib. Yəni dini kitablarda Nuhun min il yaşamasına dair fikir uydurma deyil.

Sizin tez-tez müraciət etdiyiniz Məlikməmməd ölməzlik almasını gətirir, amma onlar çürük çıxır.

Çünki onda insan ağlı hələ lazımı səviyyədə deyildi. Allah hər tarixi dövrdə insana fərqli yanaşır. Ölüm Adəm və Həvvanın günahı üzündən insana verilən cəzadır.  Görünür, cəza müddətimiz başa çatmaq üzrədir.      

Postinsan təlimi öz ölməzlik iddiası ilə insanlığı fəlakətə sürükləmirmi?

Bu təlim Dostoyevskinin “ideya” dediyi bir şeyə bənzəyir. O, insanın nəzarətindən çıxıb və insanı idarə edir. Prosesin qabağını almaq, o tərəfə, yaxud bu tərəfə döndərmək mümkünsüzdür. Bunu hətta postinsanın əleyhinə çıxanlar, məsələn, Fukuyama özü də “Bizim postinsan gələcəyimiz” adlı kitabında etiraf edir. Bircə o qalır ki, prosesi mümkün qədər yaxşı öyrənib, ondan insanın xeyrinə istifadə edəsən. Mən postinsan haqda “Aprel tezisləri” essesini yazmışam. Bu o demək deyil ki, məlum faktı birmənalı müsbət fenomen kimi dərk və təbliğ edirəm. Birinci ona görə ki, birmənalı heç nə yoxdur. İkincisi isə, öz fərdi arzumdan yox, reallıqdan danışıram.

Postinsan keçmiş nəzəriyyələrin harasındadır, ya da belə deyək postinsan da Aristotel, Platon məntiqi var? Yoxsa postinsan bütün məntiqi rədd edir?

Məntiqsiz heç nə yoxdur, çünki məntiqsizliyin də öz məntiqi var. Körpə böyüyür, valideyn nəzarətindən çıxır və özü-özünü idarə edir. İnsanlıq da böyüyür,  özündən böyük heç bir qüvvəyə tabe olmaq istəmir. Postinsan getdikcə böyüyən insanlığın öz inkişaf məntiqindən doğur. Bütün nağıllarda, miflərdə, dinlərdə, elmdə, fəlsəfədə, ədəbiyyatda insan ölməzlik axtarıb, misi, yəni ölümlü həyatı, qızıla, yəni ölməzliyə çevirmək istəyib.

Deyəsən, Axundova gəlib çıxdıq. Amma o misin qızıla çevrilməsinə inanmırdı.

Axundov Tanrının  şər üzünün yazarıdır. O, Tanrının xeyir üzü olan Nəsimi və ya   Füzulinin əks tərəfidir. Amma onların fərqi zahiridir, çünki xeyir də, şər də Tanrıdandır və hər iki tərəf Tanrıda bir araya gəlir. Şər dahisi olan Axundov da xeyir dahilərindən sadəcə metoduna görə fərqlənir. Onlar misin qızıla çevrilməsinə batini yolla, Axundov isə dünyəvi elmlər vasitəsilə nail olmaq istəyirdi. Onlar cənnəti tanrıya qovuşmaqda görürdü, Axundov isə dünyanı cənnətə çevirməkdən danışırdı. Yollar fərqli, məqsəd eyni idi -  insanın səadəti.

Xristianlığa görə İsa çarmıxa çəkilir, islama görə isə öldürülmədən keçir o biri dünyaya. Sizcə, bu redaktə nə üçün idi? 

Dinin mahiyyətində ölməzlik ideyası dayanır. Allaha inanmaqla biz ölməzliyə inanırıq. O bizə əbədi cənnət vəd edir. Xrsitinalıq da bu yöndən istisna deyil. Bu dinə görə, Adəm və Həvva günah etdikləri üçün insan ölümsüz cənnətdən ölümlü dünyaya qovuldular. İsa çarmıx əzabları bahasına insanlığın günahlarını yudu və insan yenidən ölümsüzlük qazandı. Belə çıxır ki,  əsas problem həll olub və yeni dinə ehtiyac yoxdur. İslam isə deyir ki, İsa çarmıxa çəkilməyib, günahlar yuyulmayıb və demək, insanın öz ölməzliyinə qovuşması üçün yeni dinə ehtiyac var.

Bəs ədəbiyyatın ölümsüzlük məsələsi ilə əlaqəsi, sizcə, necədir?

İlk məlum ədəbiyyat örnəyi “Bilqamıs” dastanıdır və o, insanın ölümsüzlük axtarışına həsr olunub. Dastan qəhrəmanının axtarışları uğursuz olur, əbədiyyət bitkisi insana yox, ilana çatır. Ona görə ilan qabığını dəyişməklə vaxtaşırı cavanlaşır. İnsan isə ölməzliyi iki şeydə görür – nəsil artırmaq və yazmaqda. Onun cismi övladlarında, düşüncəsi əsərlərində davam edir. Amma bu, əlbəttə, təsəlli qolu vurmaqdan başqa bir şey deyil.

Siz, Azərbaycanda postmodernizm haqda yazan ilk tənqidçisiniz. Amma bəzən deyirlər ki, bizdə postmodernizm olmayıb.

 Bizdə postmodernizm olub və iki mərhələdən keçib. Nəzəri yöndən dərk olunmamış və olunmuş mərhələ. Birincisi sovetin axırlarında oldu. O vaxtlar – 70-ci illərdə Rusiyada bu anlayış ətrafında “Postmodernizm: lehinə və əleyhinə” deviziylə geniş müzakirələr getdi.  Müzakirə materialları ayrıca kitab kimi dərc olundu. Amma bu müzakirələrin zəif əks-sədası da bizə gəlib çatmadı. Halbuki, bədii əsərlər yazılırdı. Çingiz Hüseynovun “Fətəli Fəthi”, İsa Muğannanın “İdeal” romanları bu və ya digər dərəcədə postmodernizmlə bağlıydı. Amma o vaxt bu ultramüasir anlayış özünün nəzəri təsdiqini tapa bilməzdi. Sosialist realizmindən başqa hər hansı metodun adını çəkmək qadağan idi. Metodoloji monopoliya, qapalı mədəniyyət dövrü idi. Başqa metodun adını çəksən, gərək tənqid edəydin. Ona görə Akif Hüseynov kimi istedadlı tənqidçi sosrealizm haqda “Müxtəlifliyin birliyi” monoqrafiyasını yazmalı olurdu. Sosrealizmə etiraz edən Asif Əfəndiyevin gücü uzaqbaşı mikro Azərbaycan mühiti üçün qapalı bir təlim yaratmağa çatırdı.

İkinci mərhələ artıq 90-cı illərdən sonra gəlir. Kommunist partiyasının siyasi monopoliyası kimi sosrealizmin ədəbi monopoliyası da aradan qalxdı. Postmodernizm nəzəri cəhtədən dərk olunmağa başladı. Terminin adının çəkilməsinə icazə verildi. Həmid Herisçi “Nekroloq” romanını yazdı, mənim “Yeni əsrin ibtidası” silisilə məqalələrim dərc olundu. Murad Köhnəqala poeziyada, İlqar Fəhmi nəsrdə postmodernizmin səciyyəvi təmsilçiləri kimi çıxış etdilər. Qısa müddətdə postmodernizm axına çevrildi. Nəhayət, o, Kamal Abdullanın “Yarımçıq əlyazma” romanıyla özünün rəsmi təsdiqini tapdı. Bu anlayışla bağlı monoqrafiyalar yazıldı, dissertasiyalar müdafiə edildi.

 Odur ki, Azərbaycanda postmodernizm olmayıb sözü özünü doğrultmur. Ola bilər ki, o bir axın olaraq bizdə Fransa, Amerika, Rusiyada olduğu qədər intensivliklə yaşanmayıb. Amma hansı məsələdə Fransa, Amerika, Rusiyaya çatmışıq ki, postmodernizmdə də çataq?

“Aprel tezisləri” essesində postinsanın Azərbaycandan doğulacağına inandığınızı yazmısınız. Bu, həqiqətən sizin inancdır, yoxsa sadəcə milli təəssübkeşlik edirsiniz?

 Müasir dünya qlobal dünyadır, yəni bir yerdə olan hər yerdə olur. Ola bilməz ki, bir təzahür dünyada olsun, amma bizdə olmasın. Biz natural təsərrüfat, qapalı mədəniyyət dövrünün adamları deyilik. İkincisi, Azərbaycanın postinsanla bağlılığı onun bütün kulturoloji tarixindən doğur.  Zərdüşt, yəni  dünyanın əbədi odlardan danışan peyğəmbəri Azərbaycanda zühur edib. Tufandan sonrakı yeni sivilizasiya Azərbaycandan – Naxçıvandan başlayır. İnsanın ölməzliyi arzusunu bildirən “Bulqamıs” dastanı azərbaycanlıların ulu əcdadları tərəfindən yaradılıb. Bakı “ölməzlər şəhəri” deməkdir. Dünya ədəbiyyatında ölməzlik axtarışına həsr olunan ən böyük əsərlərdən birini – “İskəndərnamə”ni Nizami yazıb. Dünya fəlsəfi fikrində ölməzlik problemi ilə bağlı ən fundamental əsəri – “Cavidannamə”ni Azərbaycan mütəfəkkiri Nəimi Bakıda qələmə alıb. Azərbaycan şairi Nəsimi insanın ölməzliyi ideyası uğrunda dabanından  soyulub. Şair-hökmdar Xətayi insanın ölməzliyinin canlı təcəssümü sayılıb. İsa Muğannanın əbədiyyət probleminə həsr olunan “İdeal” romanı bütün bu tarixi-kulturoloji baza üzərində yaranıb. Nəhayət, Salvador Dali də 1943-cü ildə çəkdiyi “Geopolitik körpə” əsərində yeni doğulacaq insanın vətəni kimi məhz Bakını göstərir. Tutaq ki, mən milli təəssübkeşlik edirəm, Daliyə nə olmuşdu?

Əsəd müəllim, sağ olun ki, müsahibə ilə bağlı təklifi qəbul etdiniz. Bütün redaksiya heyətimiz və oxucular adından maraqlı söhbət üçün sizə öz minnətdarlığımızı bildiririk.

Siz də sağ olun. Düzdür, suallarınız bir az hücumçu xarakter daşıyırdı. Amma istənilən halda razı qaldım. Gələcəkdə də dəvət olsa, məmnuniyyətlə qəbul edərəm.  

Musahibəni götürdü: Qəfər Rüstəm, Fəhmin Mirzə

Fabula.az              

1
  • zaur-ustac Zaur Ustac
    Təşəkkürlər, Esad müəllim... Bu qəbildən olan öz yazılarınız barədə də fikir bildirmiSiz:"...Sadəcə olaraq kimlərsə özünü reklam edir, kimlərsə bunu ya bacarmır, ya özünə rəva görmür..." Çox səmimi alınıb.