Vyet Than Nquyen: “Müharibənin qalibi Vyetnamdır, amma kimsə onların tarixini bilmir”.

Müsahibənin müəllifi: Yeqor Mixaylov

vyet-than-nquyen-muharibenin-qalibi-vyetnamdir-amma-kimse-onlarin-tarixini-bilmir

Vyet Than Nquyenin “Pulitser” mükafatına layiq görülən “The Sympathizer” (“Canıyanan”) romanı rus dilində işıq üzü görüb. Roman münaqişənin hər iki tərəfinə də canı yanan, Vyetnam gizli təşkilatının ikili casusundan bəhs edir. Yeqor Mixaylov müəlliflə görüş keçirib və romandakı adsız təhkiyəçidən, onun Tramp və Selinə rəhmindən və əsər üçün düşündüyü ideal saundtrekdən söhbət edib.

—  Rusiyada “Akvarium” adlı bir pop qrup var. Onları bir mahnısında deyilir: “Mən tərəf tuta bilmirəm. / Mən haqsız insan tanımıram”. Əvvəllər mənə elə gəlirdi ki, istənilən insan üçün bu, əla mövqedir, siz isə öz romanınızda bu fikri sual altında qoyursuz. “Rəhmdillik” yaxşı şeydir?

— Bütövlükdə götürəndə düşünürəm ki, bu hər-halda yaxşı xarakterdir. Xüsusilə də söhbət yazıçı və casuslardan gedirsə: bu peşələr, qismən də olsa, empatiyaya, başqasının dərdinə şərik olmağa və hadisələri müxtəlif tərəflərdən görmə bacarığına bağlıdır. Və düşünürəm ki, sağlam münasibət və sağlam cəmiyyət üçün lazımdır. Lakin məsələ siyasətə gəlib çıxanda problemə hərtərəfli yanaşmaq çətinləşir. Bütün aspektləri anlasanız da, hərəkət etməlisiniz – başqa aspektli insanların əleyhinə hərəkət etməlisiniz. Onlara rəhminiz gəlsə də, yenə də onlarla mübarizə aparmağa məcbursunuz – romanda da məhz bu baş verir.

“İnandığı şeyi həyata keçirmək üçün, hər bir inqilabçı hansısa bir məqamda mərhəmətdən imtina etməli olur.”

Vyet Than Nquye

Bu, həmçinin hazırda ABŞ-da baş verənlərə də aiddir. Mən bütün fərqli yanaşmaları olan tərəflərin dərdinə şərikəm, Amerika elə budur. Amma yenə də konfliktə gətirib çıxaran qərarları verməli oluruq. 

— Yəni sizin Trampa da yazığınız gəlir? Onun, bildiyim qədər, immiqrantlara və qaçqınlara heç də rəhmi gəlmir.

— Mən Donald Trampa mərhəmət etməyə cəhd eləyirəm. Bir yazıçı kimi onun həyata baxışını görməyə çalışmalıyam. Bundan əlavə, mən ona dəstək verən insanların yanaşmasını, bunun mənbəyini anlamağa çalışıram. Donald Tramp və onun pərəstişkarları ABŞ-ı və ABŞ mədəniyyətini düşünürlər və mənə elə gəlir, bizim onları anlamağımız vacibdir. Bununla belə, onların haqsız olduqlarını düşünürəm. Buna görə onlarla dialoqa keçmək istəyirəm. Lakin bu, asan deyil, çünki onların mövqeyi mənim kimi adamlara və ya ümumiyyətlə, onunla razı olmayan insanlara simpatiya bəsləməyi tələb etmir. Dialoq çətinləşir və danışıqlar mübarizəyə çevrilir.  

— Rusiya oxucusunun Vyetnam müharibəsi haqqında Qərb oxucusundan daha az məlumatı var: ən yaxşı halda, “Apocalypse Now”a baxıblar. Qısaca bu müharibəni və onun nəticələrinin Qərb dünyası üçün nə ifadə etdiyini izah edə bilərsiz? 

— Düşünürəm ki, Vyetnam müharibəsi dünyada müstəmləkəçiliyin ləğv edilməsinə gətirib çıxaran ən böyük  hadisədir. Sovet İttifaqı da burada böyük rol oynayıb, özü də böyük bir məharətlə – axı müharibəyə bir təkanı da SSSR və Çin nümunəsindən ilham alan, fransızlar və amerikalılarla mübarizə aparmaq istəyən inqilabçıların üzə çıxması verib. O dövrdə Vyetnam inqilabının özü də bir ilham mənbəyinə çevrilmişdi. Dünyanın bütün müstəmləkələri Vyetnama baxır və ondan nümunə götürürdülər. Bu münaqişə Fransa imperiyasına son qoydu və Amerika imperiyasının inkişafını dayandırdı.    

Düşünürəm ki, bu müharibənin indiyədək öz aktuallığını itirməməyinin səbəbi hələ də onun ABŞ-ın özünə olan baxışına təsir etməsidir. Bu müharibə Amerika mədəniyyətini dəyişdirdi və Amerikanın nüfuzunun yayılmağına ciddi təsir elədi. 

— Roman ürəkağrıdan qayıqdakı qaçqınlar səhnəsi ilə qurtarır. Siz axı finalı oxşar qayıqların KİV-də populyarlıq qazanmasından əvvəl yazmısız?

— Həm hə, həm yox. Bu səhnəni mən 2013-cü ildə, Aralıq dənizində baş verən qaçqın böhranından sonra yazmışam. Ancaq, şübhəsiz, ilhamı 70-ci və 80-ci illərdə qayıqlarla qaçan vyetnamlılardan almışam. İndiki qaçqın böhranı, əslində, elə də yeni deyil, biz artıq qayıqlarla canını qurtarmağa çalışan insanları görmüşük. II Dünya müharibəsinə baxın – insanlar qırxıncı illərdə qayıq və gəmilərlə Avropadan qaçırdılar. Qayıqdakı qaçqınlar səhnəsi ona görə aktualdır ki, yarım əsrdir, davam edir, bu təkrar olunan bir böhrandır.

— Roman haqqında bir sual daha. Niyə təhkiyəçiyə ad verməmisiz?

— Bir neçə səbəbi var. Birincisi, mən bilirdim ki, dünyaya məlum olmayan Vyetnamın mədəniyyəti və tarixi haqqında yazıram, – bunu siz də etiraf elədiniz. Buna görə mən istəyirdim ki, kitab çox universal olsun. Təkcə təhkiyəçiyə deyil, digər personajlara Vyetnam adlarını verməyim isə əsəri azacıq qeyri-universal edəcəkdi. Vərdiş eləmədikləri adlar oxucuları uzaqlaşdıra bilərdi, bundan qaçmaq istədim. Bütün romanı oxucuların cümlə və dilin ritmi ilə hərəkət edəcəyinə ümid edərək yazmışam. Vyetnam adlarından istifadə etməyərək kitabı daha universal, üslubu isə daha hamar hala gətirdim. 

Bir digər, yəqin ki, daha vacib bir səbəb: bu kitab kimlik axtarışı haqqında, özünü anlamağa çalışan insanın, onun şəxsi böhranının böyük müstəmləkəçilik tarixi və Qərblə Şərq arasındakı münaqişə ilə bağlı olması haqqındadır. Ad verməyərək mən bunu demək istəyirəm ki, bu insan öz kimliyini axtarır, demək, istənilən insan bu cür problemlə mübarizə apara bilər. Yenə də burada vurğulanan məsələ onun universal olmasıdır.    

— Paradoks orta çıxır: siz bir vyetnamlılının taleyindən danışırsız, amma bunun üçün bəzi aspektlərdən imtina edirsiz.

— Hə, paradoksaldır. Mən çoxlu Vyetnam romanları oxumuşam, onlardan bəziləri, çox-çox yaxşıdır – lakin Vyetnanmdan kənarda onları, demək olar ki, oxumurlar. Mən isə elə bir kitab yazmaq istəyirdim ki, onu bütün dünya oxusun. Mən Vyetnam haqqında yazan bir vyetnamlıyam, Vyetnam haqqında yazan insanlar isə dünyada əksər insanlara yad olan mədəniyyət haqqında yazmalı olurlar.

Bununla bərabər mən Birləşmiş Ştatlarda yaşayıram, mən Amerika vətəndaşıyam və taleyin ironiyasına baxın ki, Amerika yazıçıları və Amerika kinomatoqrafları, “Apocalypse Now”da olduğu kimi, öz hekayələrini ortaya qoyurlar və dünya onu oxuyub, ona baxır. Vyetnam müharibəsində isə bu, xüsusilə ironikdir: vyetnamlılar müharibədə qalib oldular, amma Vyetnamdan kənar bundan kimsənin xəbəri yoxdur; amerikalılar uduzdular, amma onların tarixini bütün dünya bilir. Bu, içində olduğum paradoksdur. Və buna görə mən kitabı bir amerikalı kimi yazmışam. Bilirdim ki, əgər uğur qazanarsa, vyetnamlıların yazdığı kitablardan da effektli olacaq. Bitabın daha universal olmasını istəməyimin bir digər səbəbi budur.

— Təhkiyəçi haqqında bir teoriyam var, fürsətdən istifadə etmək istəyirəm. Romanın finalında siz “heç nə” sözü haqqında mühakimə aparırsınız, mənə elə gəlir, təhkiyəçi analoji olaraq “Heç kim” adlandırmaq olar. O, triksterdir, müharibə iştirakçısıdır, su yolu ilə ölkələrə səyahət edir, demək olarmı ki, o, Odisseydir?  

— Bəli, yaxşı müqayisədir. Bir az qabaq qayıqlardan danışdıq: Vyetnamdan qaçan qaçqınların taleyi bir çox baxımdan “Odisseya”ya oxşyayır. Lakin dünyanın bundan xəbəri yoxdur: hamı ölkəsindən qaçan insanlar görür və burada heç bir qəhrəmanlıq görmürlər. Biz düşünürük ki, qaçqınlar hadisəsi acınacaqlı və qorxuludur, mən isə XX əsr qaçqınların taleyini qəhramanlıq olduğunu göstərən bir roman yazmaq istəyirdim. Bəli, əsərdə “Odissey”dən nələrsə var, xüsusilə, başına çoxlu hadisələr gələn təhkiyəçi tərəfdən baxanda. Lakin onun şəxsi “Odisseya”sı bütün vyetnamlıların “Odisseya”sıdır.  

— Son ayların ən qalmaqallı hadisələrindən biri— amerika siyasətinin diskussiya apardığı qaçqın ailələrin bölünməsi məsələsidir. Bilirəm ki, sizin başınızdan da oxşar bir hadisə keçib. Bu haqda danışa bilərsiz?

— Biz, ailəmlə Vyetnmadan 1975-ci ildə qaçmışıq, çünki uduzanların tərəfində idik. Onda mənim dörd yaşım vardı, 130 000 vyetnamlı ilə Birləşmiş Ştatlara düşdük və hamımızı qaçqınlar düşərgəsinə göndərdilər. Bu düşərgədən çıxmaq üçün himayədar amerikalı sponsor lazımdı. Məsələ onda idi ki, heç bir sponsor dörd nəfərdən ibarət ailəmizin bütün üzvlərini himayəsinə götürməyə hazır deyildi. Ona görə valideynlərimi bir sponsorun, on yaşlı qardaşın bir başqasının, məni isə üçüncü bir sponsorun yanına yaşamağa göndərdilər. Və, əlbəttə, dörd yaşımda məni niyə valideynlərimdən ayırdıqlarını anlamırdım.

“Ən erkən xatirəm: məni valideynlərimdən ayırırlar, mənsə çığıra-çığıra ağlayıram”.

Vyet Than Nquyen

Bu çox travmatik bir hadisə idi, baxmayaraq ki, mənim xeyrimə idi – axı məni sponsora göndərirdilər ki, valideynlər ayaqda durmağa, iş tapmağa vaxtları olsun. Amma mən başa düşmürdüm. Və buna görə ABŞ-da, şimali sərhəddə baş verənlərə – uşaqları valideynlərindən ayrırılar, halbuki bunu onların mənafeyi üçün etmirlər – baxanda bilirəm ki, bu uşaqlar və onların valideynləri ömür boyu bunun acısını çəkəcəklər. 

— Yazıçılıq peşəsi keçmişin öhdəsindən gəlməyinizə kömək etdimi?

— Bunun üçün hislərimi boğmalı oldum. Keçmişi unutmuram, lakin əksər hislərimi boğmalı idim. Yazıçıların problemi ondadır ki, onlar hökmən hiss etməlidirlər, hissiyatlarını itirməməlidirlər. Yazıçılıq peşəsinin bir hissəsi hiss və emosiya axtarışından, sonra da onu kitablara köçürməkdən ibarətdir. Belə də oldu: nə qədər çox romana dalırdımsa, bir o qədər çox öz keçmişimi qurdalamalı, ən ağrılı yerləri axtarmalı olurdum – halbuki hər ağlı başında olan adam bunlardan qaçmağa çalışır.

Bu, mənə kömək elədimi? Düşünürəm ki, nə qədər çox bu hislərdən danışırdımsa, bir o qədər çox onların dəyərini başa düşürdüm. Bu hislər məni qəfildən yaxaladı. Onlarla yaşamaq çətin idi, lakin lazım idi, çünki bu, yazıçı olmağıma kömək etdi.

— Oxuduğuma görə, mütaliə elədiyiniz kitabları eqzel faylında qeyd edirsiz, — bu haqda danışa bilərsiz? 

— “The Refugees” (“Qaçqınlar”) — Vyetnam qaçqınları haqqında hekayələr toplusu — adlı kitabı yazır və hekayələrin bir-birinə oxşamasından narahat idim. Az hekayə toplusu oxumamışam, əksəriyyətindən xoşum gəlib, lakin bəzən elə olur ki, görürsən yazıçı eyni hadisəni təkrar-təkrar yazıb. Mənim kitabımdakı hekaylərin teması eyni idi, buna baxmayaraq, istədim ki, fərqli qaçqınlardan yazım. Əgər bir rus müəllifin hekayələrini oxuyuramsa, bir-birinə bənzər qəhrəmanlardan yazmağını istəməzdim, mən tarixin geniş spektrini görmək istəyirəm. Bax belə, fərqli insanlardan yazmaq istədim və qeydlər apardığım bir cədvəl qurdum: cavan oğlan haqqında yazmışamsa, növbəti dəfə bir qocadan yazdım; heteroseksual personajlı hekayəm varsa, ardınca gey-personajdan danışdım. Fərqli insanlardan yazdığıma əmin olmalı idim.  

İndi belə bir cədvəli mütaliə üçün istifadə edirəm. Buna vaxt ayırmasam, bir-birinə oxşayan – məsələn, kişi müəlliflərin yazdığı kitablar, ya da amerikalı müəlliflərin yazdığı kitablar oxuyacağımdan qorxuram. Cədvəldə müəlliflərin cinsini, onların milliyyətini və  s. qeyd edirəm. Beləcə, fərqli kitablar oxuduğuma əmin oluram. Bu il oxduğum kitabların yarısı ABŞ-lı müəlliflərindən ibarətdir, digər yarısı isə başqa ölkələrin yazıçılarıdır. Cədvəldə kişi yazıçılar, qadın yazıçılardan çoxdur, amma mən qadınlardan çox oxuyuram.

— İstifadə elədiyiniz termin “diversity” ABŞ-da çox məşhurdur, bizim ölkədə isə o qədər deyil. Bu prinsip bir oxucu kimi fərqli kitablar oxumağınıza necə kömək edir?

— Bizə oxşayan müəlliflər tərəfindən yazılan bizə oxşamayan insanlar haqqında yazılan kitablar mütaliə etmək lazımdır. Vərdiş ediləni oxumaqda bir qəbahət yoxdur, lakin hamı, xüsusilə yazıçılar fərqli kitablar oxumalılar ki, ilham alsın və insanları anlasınlar. “The Sympathiser”i yazanda Vyetnam və Vyetnam-Amerika yazarlarının əsərlərini oxuyurdum, ancaq məndən fərqli olan yazıçılardan ilham almağa üstünlük verirdim. Roni Morrison və Ralf Ellison kimi artıq amerikalı kimliyi və Amerika tarixinin təzadları haqqında düşünən çoxlu afroamerikalı müəlliflərin kitablarını oxudum. Eyni zamanda başqa ölkə yazıçılarına da yer ayırdım, çünki mən böyük Amerika romanı deyil, böyük Amerika romanının Avropa versiyasını yazırdım. Lui-Ferdinand Selinin (Louis-Ferdinand Céline) “Voyage au bout de la nuit” (“Gecənin kənarına səyahət”) romanından, Ralf Ellisona təsir edən Dostoyevskinin kitablarından ilham aldım. Bu müxtəlif çalarlı ədəbiyyat mütaliəsinin “The Sympathiser”in üslubuna təsiri çox oldu. 

— Böyük, eyni zamanda ziddiyyətli yazıçı olan Selinin adını çəkdiniz. Onun şöhrəti sizin roman barədəki düşüncələrinizə təsiri olub? 

— Xoşbəxtlikdən, romanı oxumadan əvvəl Selin haqqında heç nə bilmirdim. Yaman təsirlənmişdim, müəllif haqqında oxudum və öyrəndim ki, o “yaxşı insan” dediyimiz məfhumun tamam əksi imiş. Ona görə belə cavab verəcəm: əgər Selin həyatda olsaydı və onun belə bir adam olduğunu və nəyə inandığını bilsəydim, kitabını əlimə götürüb oxumaq mənim üçün çətin olardı. Ancaq o ölüb. Sizin sualınıza ideal cavab yəqin ki budur: “Xeyr, incəsənətdən danışanda, bu insanın kim olduğu, nə elədiyi və nəyə inandığı vacib deyil”. Nə qədər Selin xoşagəlməz adam olsa da, qəşəng bir roman yazmaq üçün onun ürəyində gözəllik olub.   

— Bir də oxumuşam ki, siz romanın müxtəlif epizodları üçün xüsusi pleylist hazırlayırsız. “The Sympathiser”ə təzə başlayanlara nəyə qulaq asmağı məsləhət görərdiz?

— Əgər Vyetnam pop musiqisi ilə tanış olmusunuzsa, bu mahnıları məsləhət görərdim. Bir neçəsinin adı romanda keçir, asanlıqla internetdə tapmaq olar. Onların çoxusu orijinaldır, ancaq bəzən Vyetnam musiqiçiləri “Otel “Kaliforniya””, Şerin mahnıları, “These Boots Are Made for Walkin” kimi qərb mahnılarına kaver hazırlayırdılar. Bu mahnılar Şimali Vyetnamda çox məşhur olub və cənub-şərqin musiqi mədəniyyətinə təsir edib. Bundan əlavə yazanda qulaq asdığım Filip Qlassanın (Philip Glass) “The Hours” (“Saatlar”) saundtrekini məsləhət görərdim. Ümumiyyətlə, minimalist musiqi çox vacib idi. Çünki romanın elə bir üslubu olmalı idi ki, Filip Qlassanın musiqisinin məndə meydana gətirdiyi hipmnotik effekti yaratsın.

Daily.afisha.ru

Tərcümə etdi: Mustafa Ruşan

0