Peter Ştamm: “Məncə, ədəbiyyat vasitə deyil, ola bilməz”

Fabula.az

peter-shtamm-mence-edebiyyat-vasite-deyil-ola-bilmez

 “İnternational Man Bokker” namizədi, Fridrix Hölderlin (Friedrich Hölderlin) kimi nüfuzlu mükafat  laureatı olan və kitabları 37 dilə tərcümə edilən isveçrəli yazıçı Peter Ştammla (Peter Stam) müsahibə…

“İsveçrənin həyatda olan ən böyük, ən bəyənilən, əsərləi ən çox maraq oyandıran yazıçı” titulları elə bil ona deyil başqasına ünvanlanıb.

Türk dilinə ilk öncə “On a Day Like This” (“Böylesi Bir Günde”) və “We're Flying” (“Uçuyoruz”) kitabları dərc edilən, “Sieben Jahr” (“Yedi Yıl”) əsəri ilə oxucuların rəğbətini qazanan və hazırda “Weit über das Land” (“Uzağın Ötesinde”) romanı ilə kitabsevərləri sevindirən Peter Ştamm “İstanbul Tanpınar Ədəbiyyat Festivalında” iştirak etmək və “Kıraathane İstanbul Edebiyat Evi”ndə seminar vermək üçün Türkiyədə olub. Peter Ştammın kitabları 37 dilə tərcümə edilib, əsəri “Man Booker İternational”a namizəd göstərilib, Fridrix Hölderlin mükafatına layiq görülüb.

Buna baxmayaraq, Peter Stammın “yazıçı aurası” yoxdur. Mülayim, təvazökar insandır, uzun cümlələr qurmur, qısa və konkret danışır, demək olar, hər cümlədə “bəlkə” sözündən istifadə edir. Ədəbiyyatçıların nümayişkarlığından gileylənən yazıçı “Bəlkə, mən də nümayişkaram” deməkdən də çəkinmir. Bu cəhətdən Peter Ştamm eynən öz kitablarına oxşayır. Müsahibədə kitabları haqqında sual verəndə həyatından cavab verməyi, həyatı haqqında sual verəndə isə kitablarından söz açmağı, təsadüfi deyil.   

Peter Ştammla “Kıraathanedə” KİV nümayəndələrinin iştirak etdiyi bir səhər yeməyində görüşdük. Ardınca, iki arada bir dərədə, Stamm kitablarını imzalayarkən suallarımızı verdik. İndi isə söz Peter Ştammdadır…

Demək olar, bütün kitablarınızda axtarış içində olan, axtarış yoluna çıxan personajlarla qarşılaşırıq. Onlar bəzən nə axtardıqlarını bilir, bəzən isə bilmirlər. Siz, Peter Ştamm olaraq yazarkən nə axtardığınızı bilirsiz?

Xeyr, bilmirəm. Bir dəfə, dərs dediyim yerdə ədəbiyyatı “yad bir ölkədə yol tapma səyinə” bənzətməşdim. Bəli, yazmaq, bir mənada, yol axtarışına oxşayır. Hara gedəcəyimi, hansı mənzilə çatacağımı heç vaxt bilmirəm. Bu işin ən böyük ləzzəti də elə budur. Yazdığım ilk iki uğursuz romanda – yaxşı ki, heç biri dərc olunmadı – insanlara nəyi çatdırmaq istədiyimi ətraflıca bilirdim, lakin bu bir işə yaramadı. Başa düşdüm ki, yol bu deyil.

Sınaqdan keçir və öyrən, yəni…

Bəli. Sonra səhv yolda olduğumu başa düşdüm. Bir fikirlə, ya da bir məsələ ilə, yaxud da bir situasiya ilə başlamalı və işin hara gedib çıxacağını görməliydim. Çünki, ancaq bu cür ortaya nəsə çıxa bilər. Səyahət kimi yəni; bir dəstə ilə bir yerə gedəndə, onlar mənə hara getməli, haraları görməli olduğumu göstərcəklər, elə deyil? Amma İstanbula tək gəlsəm, təkbaşına gəzməyə çıxacağam və qarşılaşdığım hər şeyi tanımağa, onları öyrənməyə çalışacağam.

Bu ssenaridə, ola bilsin, xoşunuza gəlməyən hadisələrlə də qarşılaşa bilərsiniz…

Hə, düzdür. Yarıda kəsdiyim əsərlər var… Nə qədər çalışsam da, alınmayanda alınmır. Bu da bir riskdir. Risk yoxdursa, uğur da yoxdur. Riskə girməyə məcbursan. Başqa yol bilmirəm.

Birinci romanınız “Aqnes”də personaj: “Məni yaz, bir hekayə yaz ki, haqqımda nə düşündüyünü bilim”, − deyir. “All Days are Night” romanında isə personaj rəssamdan onu çəkməyini, beləcə üzə çıxmağını istəyir. Bu görünmə istəyi, sizcə, dövrümüzə xas, bu dövrün insanına xas məsələdir? 

Hamımız beləyik. Mən özümü ancaq insanlarla ünsiyyət quraraq görə bilərəm. Tomas gedəndə, evdən ayrılanda, bir mənada yox olmağa başlayır. Çünki onu əks elətdirən kimsə qalmır. Güzgüyə baxanda insan özünü görmür. Özümüzü tanımağın yeganə yolu, insanlarla tanış olmaq və onların bizə münasibətini analiz etməkdir.  

Dünya və insanlarla ünsiyyətə bu qədər əhəmiyyət verməyiniz maraqlıdır. Ümumiyyətlə personajlarınız dünya və həyata biganə obrazlardır…

Bunu deyə bilmərəm. Bəlkə də, sadəcə olaraq, özlərini axtaran insanlardır. Nə istədiklərini tam olaraq bilməyən obrazlardır. Bəlkə, mən də beləyəm, səbəbi bu ola bilər. Mən də, bəzən, bir qərar verib yaşamaqdansa hadisələri oturub gözləməyə üstünlük verirəm. Həyatın içindən keçirəm, başıma hadisələr gəlir və mən bu hadisələrə münasibətimi bildirirəm və ya göstərirəm. Qardaşlarım, məsələn, belə deyillər. Qardaşlarım 10 yaşı olmamış gələcək peşələrini artıq seçmişdilər. Necə də demişdilər, elə də elədilər. İndi hamısı mühəndisidir. Mən isə hadisələri qarşılamağa üstünlük verirəm. Məncə, insanların əksəriyyəti belədir. Həyat o qədər qarışıqdır ki, plan qurmaq çətindir. Hər şey sürətlə dəyişir, gələcəyi bilmək olmur.   

Siz gələcəkdə yazıçı olacağınızı bilirdiniz, elə deyil?

Müəyyən mənada, bilirdim. Yazıçı olmaq istəsəm də, yazıçılığa aparan yolu bilmirdim. Bu işin konkret bir yolu, təhsili yoxdur. Özünüzü dünyaya açmalı və dünyanın sizə münasibətətini görməlisiniz.

Hansı yazıçılardan olacağınızı bilirdiniz?

Roman yazmaq istəyirdim. Amma nə cür roman, bilmirdim. Çox güman ki, məni özünə çəkən yeni dünyalar yaratma istəyi idi. Bu məsələnin psixoloji tərəfidir. Mən hər şeyi nəzarətdə saxlamağı sevirəm, bunun xəstəsiyəm, ona görə də istədiyim kimi müdaxilə edə biləcəyim aləmlər yaratmaqdan xoşum gəlir.

Yeni dünyalar demişkən, necə dünyalar? Əsərlərinizdə ümumiyyətlə, “indi və burada” baş verənlərlə maraqlanırsınız. Sizin, məsələn, XIX əsrdə qul ticarəti haqqında əsər yazacağınızı təsəvvürümə gətirə bilmirəm.

Yox, yox. Mənim yaratmaq istədiyim dünya, radikal mənada fərqli bir aləm deyil. Bu yenə də bizim dünyamızdır, amma hadisələrə mənim istiqamət verdiyim bir dünyadır. İstəsəm, yağış yağar. Bəlkə də yazıçılığın cazibədarlığı da elə budur. Öz həyatıma bu cür müdaxilə etmə gücüm yoxdur, amma kitablarımda var.

Mən “Aqnesi” “Sieben Jahre” və “Weit über das Land”dən sonra oxumuşam. Roman “Aqnes öldü. Onu bir hekayə öldürdü” cümlələri ilə başlayır. Buna baxmayaraq, Aqnesin ölüb-ölmədiyindən əmin deyiləm. Sizə “Aqnes öldü?” sualını verməyəcəyəm. Mənə maraqlı olan, sizin kitablara və öz əsərlərinizə yanaşmanızdır. Bu yanaşmanız zaman keçdikcə dəyişir?

Bəli, bəli. Aqneslə məktəb-məktəb gəzmişəm. Orda da tez-tez Aqnesin ölüb-ölmədiyini soruşurdular. Kitabı yazanda Aqnesin öldüyünü düşünürdüm. Ancaq indi belə düşünmürəm. Mən də qocaldım, əlbəttə. Cavanlıqda insan sevdiyi üçün ölümə gedə biləcəyini düşünür. İndi 56 yaşımda, yox əşşi, Aqnes belə eləməz, deyirəm. Kitab dəyişməyib, dəyişən mənəm. Oxucu dəyişib.

Yaxşı bəs, yazıçı və personajlar necə dəyişirlər?

Personajlar da mənimlə birlikdə yaşlanırlar. Çünki vaxt keçdikcə maraqlarım dəyişir. Övladım dünyaya gələndə valideynlər haqqında yazmağa başladım. Bu mövzu mənə maraqlı idi: valideyn olmaq nə deməkdir? Ata olandan sonra valideynlərimə olan münasibətim də dəyişdi.

 “Kıraathanedəki” seminarda “Weit über das Land” romanının baş qəhrəmanı Tomasın nələrinsə dəyişəcəyindən qorxduğuna görə zamanı dayandırmaq üçün evdən çıxıb getdiyini dediniz. Ancaq digər kitablarınızda ümumiyyətlə, “Bəs, heç nə dəyişməsə, onda nolacaq?” sualı üstünlük təşkil edir. Bu sualın cavabını tapmısınız? Yoxsa, artıq “Nəsə dəyişsə, nolacaq?” deyirsiniz.

Bəlkə də, yaşa dolduğuma görə, bu yaşdan sonra nələrinsə dəyişməsini artıq istəmirəm. İyirmi yaşında tez-tez həyatını dəyişdirmək istəyirsən, onsuz da o yaşda tez-tez dəyişir. Müəyyən bir məqamda, müəyyən bir yaşa çatanda, üstəlik, övladlarınız da varsa, onların böyüməsini, böyüyüb evdən çıxıb getməsini istəmirsiniz. Yaşlanmaq, xəstələnmək, ölmək istəmirsiniz. Bəlkə də, bu görə bəli, mənim yaşımla, mənim əhval-ruhiyyəmlə bağlı bir məsələdir.

Kitablarınızda “boşluq” sözünü çox işlədirsiniz. Nihilist yanaşmanı nəzərdə tutmuram, amma  personajlarınızın əksəri dərin “boşluq” hissi duyurlar. Sizcə, bu hiss bütün insanlara xasdır?

Boşluq sözünün məqsədəuyğun olub-olmadığına əmin deyiləm.

Bir tədqiqat yazısında, səhv eləmirəmsə, G.D.Dessini “boşluğun şahı” adlandırmısınız…

Bəlkə də, sirlərini personajlarıma açdığıma görə… Personajlarım haqqında hər şeyi, onların fikirlərini bildiyimi iddia edə bilmərəm. Ona görə də, “boşluq” deyil, “məhrumiyyət” desək, daha düzgün olardı.  

Personajlarınız da bilmir…“On a Day Like This” romanında Andreas “Boşluq əşyaların təbii halıdır” deyir. “Aqnesdə” “Sirr mərkəzdəki məhrumiyyətdir” cümləsi keçir.

Bəli, yaxşı bəs biz bilirik? Mənə elə gəlir mən özüm də özümü yaxşı anlamıram. Özüm haqqında çox düşünmürəm əslində, mənə maraqlı gəlmir. Bir romanda − “Night is the Day” qadın dayanmadan özünü dərk etmək, özünü kəşf etmək istəyir, bunun yollarını axtarır. Sonra başa düşür ki, insan stabil, dəyişməyən bir varlıq deyil. Dayanmadan dəyişirik, hər dəqiqə dəyişirik. Stul deyilik ki, rəngi filandır, dörd ayağı var, ağacdan düzəldilib deyəsən. İnsanlar belə deyil, mən elə düşünmürəm. Dəyişirik, istiqamətimizi də dəyişirik. Və buna “boşluq” demək düzün olarmı, bilmirəm. Bəlkə, qərarsızlıq, qeyri-müəyyənlik… Mənim həyata baxışım da həmişə belə olub. Daim ətrafımda nələrsə olur, əksəriyyətini də dərk edə bilmirəm, niyə bunlar olur, bilmirəm.

 “Sieben Jahr” romanı ənənəvi üslubu ilə digər əsərlərinizdən fərqlənir. Müsahibələrinizin birində “üslubçu” kimi tanınmaq istəmədiyinizi deyirsiniz. Üslub və süjetə yanşmanız necədir?

Üslub mənə görə yazıçının şəxsiyyətidir. Dolayısilə, müəyyən bir tərzdə, müəyyən bir üslubda yazmağa çalışıram. Dülgərin gözəl bir mebel düzəltməsi kimi, mən də ancaq özümü ifadə edirəm. Əgər bu mənim üslubumdursa, bunun səbəbi yenə mənəm. Bu bir peşə deyil, daha çox mənim mövcudiyyətimdir. Mənə elə gəlir, gördüyüm işdə qarışıq bir tərzdə də olsa, mövcud olmağa çalışıram. Bir dostum var, onunla tez-tez bu haqda danışırıq. Hər şeyin səhnəyə çıxmaqla əlaqədar olduğunu deyir. Tullandığın yüksəklik deyil, həmin anda səhnədə mövcud olmağın vacibdir. Mən mətnin içində olmağı, mütaliələri, sonra da ortadan yox olmağı xoşlayıram.    

Bəs süjet xətti?

Süjet xəttim, əsasən tərzimdir. Mənə elə gəlir, kitablarda nələrsə baş verməlidir. Ancaq yazmaq haqqında düşünəndə isə get-gedə daha az hadisələrin baş verdiyi mətnlər yazmaqdan xoşum gəlir. Bir dəfə personaj olmayan roman yazmağı düşünürdüm.

Bunu Piter Tsumtor (Peter Zumthor) təklif eləmişdi, elə deyil? Heç yoxlamısınız?

Bəli, bəli. Hələ də fikrimdədir. Başladım, amma getmədi. Bu yaxınlarda yeni bir hekayə yazmışam. Personaj birdən birə buxarlanır, gözdən itir, insanlar onu görmür və tamamən yox olur. Amma, hələlik dərc olunmayıb.

Bir müsahibədə, ədəbiyyatda və ümumi olaraq incəsənətdə nümayişkarlığın çoxluğundan şikayətlənirsiniz. Bunu izah edə bilərsiniz?

Bilmirəm, bəlkə, mən də nümayişkar insanam. Pis mənada nümayişkarlıq olduğun kimi görünməyəndə üzə çıxır. İşini gördükdən sonra, geyinib-kecinmək qəbahət deyil. Ancaq işdə nümayişkarsansa, demək sən dürüst deyilsən.

Bir yazıçı işdə necə nümayişkar ola bilər?

Süni hərəkətlərlə, dürüst olmayaraq. Mənə saxtakarlıq kimi gəlir.

Dürüstlük yaradıcılığınızda tez-tez müraciət etdiyiniz bir temadır, elə deyil? İnsanları, kitabları, mənzərələri dürüstlük kimi qələmə verirsiniz.

Hər yazarın öz temaları var. Tim Parks dostumdur, varlı ailənin övladıdır, məsələn, onun teması günahkarlıq hissidir. Çünki uşaqlıqdan həyatı günahkarlıq hissi ilə formalaşıb. Mənim belə bir temam yoxdur.

İnsanlar “günahkarlıq” anlayışının sizin də temanız olduğunu deyirlər. Tomas evdən gedəndən sonra özünü günahkar hiss etdiyini deyənlər oldu.

Bəli, düz deyirsiniz. Amma mənim mövzum bu deyil. Bəlkə, onlar üçün “günahkarlıq” bir temadır, amma mənim üçün yox. Niyə məhz dürüstlük, yaxud saxtakarlıq temalarını seçdiyimi də bilmirəm. Amma mənim üçün çox əhəmiyyətlidir.

Azadlıq, münasibətlərdə azadlıq kimi temalarda əsərlərinizdə tez-tez rast gəlmək olur. “Aqnes” romanından bir cümlə: “Ancaq o olmayanda özümü azad hiss edirəm. Və azadlıq həmişə mənim üçün xoşbəxtlikdən daha üstün olub”.

Bəli, bəli, amma yenə də bu temalara niyə əhəmiyyət verdiyimi izah edə bilmirəm. Həbsxanaya getmək, hər halda dünyada mənim üçün ən ağır iş olardı. Avtoritarlıqdan heç vaxt xoşum gəlməyib. Sevgi münasibətlərində belə məsafə olmalıdır. Mənə çox yaxınlaşmağa çalışanlardan xoşum gəlmir, azad olmalıyam.

Bəlkə də, oxucuların personajlarınızı biganə adlandırmasının səbəbi sizdəki bu məsafə istəyidir.

Bəli, ola bilər. Məsələn, Tomas üçün bu belədir, bu səbəbdən onun ideal sevgi münasibətləri var, uzaqda olsa da, həyat yoldaşına özünü həmişəkindən daha yaxın hiss edir. Onunla deyil, amma onunladır.

Sizin üçün də ideal sevgi budur?

Yox, əlbəttə. Ailəmlə birlikdə olmaqdan xoşum gəlir. Amma bu kitab çıxandan sonra övladlarıma “Qorxmayın, mən belə bir şey eləmərəm”, − demişəm.

Bəs yaradıcılığınız “indi və burada” olduğuna görə, qorxmursunuz ki, kitablarınız avtobioqrafik əsər kimi qəbul edilə?

Bəli, insanlar bəzən bu cür düşünürlər. Bunun qarşısını almaq mümkün deyil. Fikirləşsinlər, nolacaq? Onsuz da, məni tanımırlar. Əgər mənim həyatımın bu cür və ya o cür olduğunu fikirləşirlərsə, qoy fikirləşsinlər. Dostlarım və ailəm əsərlərimin avtobioqrafik olmadığını bilsin, mənə bəsdir.

Yeri gəlmişkən, personajlarınızı analiz etməkdən, xüsusilə, boyun qaçırısınız…

Analiz edəndə əsərdən tamam ayrı bir məna çıxır, mən bunu istəmirəm. Həqiqəti olduğu kimi vermək istəyirəm. Yazılan mətni şərh etməyə başlayanda, reallıqda əldə elədiyiniz “birmənalılıq” itir. Mən oxucuların personajlarımla küçədə qarşılaşdıqları insanlar kimi qarşılaşmalarını istəyirəm. Onları anlamadan, nə düşündüklərini bilmədən. İnsanlar personajlarımla canlı-qanlı insanlar kimi münasibət qurmalıdırlar. Küçədə analiz olmur. Bir nəfərlə tanış olursan və haqqında fikir formalaşır.  

Bir vaxtar “Qonkur” laureatı olan bir yazıçı müsahibəsində: “Ədəbiyyat tarixi, müharibə tarixidir” demişdi.

Əsl fransız imiş.

Demək istəyirəm ki, ancaq teması böyük olan əsərləri əsl ədəbiyyat hesab edənlər var. Sizin süjetləriniz isə gündəlik həyatdan götürülür.

Xeyr, bəlkə də, müharibədən çox uzaqda böyüdüyüm üçün belədir. Mənə elə gəlir, bu hər kəsə aid deyil. Gündəlik həyatlar… əksəriyyətimizin həyatı belə keçir. Bu yaxınlarda Qertruda Steynin (Gertrude Stein) “Əksər insan çox vaxt xoşbəxtdir” sitatını ilk dəfə oxuyanda bu nə cəfəngiyatdır dedim. Sonra fikirləşdim, dedim, haqlıdır. Şükürlər olsun ki, həyatımızın 99 faizi müharibədə deyil. Ümid edirəm ki, müharibə dərdini çəkmərik, amma hamımız uşaq böyüdür, işə gedib-gəlir, ailə saxlamağa çalışırıq. Onsuz da belə iddialı cümlələr oxuyanda əksini eləmək istəyirəm. Kimsə kitabda məhəbbət olmalıdır deyəndə sevgi olmayan bir roman yazmaq istəyirəm. Bir dəfə televiziya kanalı üçün serial ssenarisi yazmalıydım, oturub bütün seriallara baxdım ki, əksini yazım. Yəqin, avtoritarlıqdan xoşum gəlmədiyinə görə beləyəm. Biri bir şey dedimi, əskini edirəm.   

Yaxşı bəs, avtoritarlığa bu cür yanaşırsınız, nə yaxşı “sayasi yazar” olmamısınız?

Əslində, xeyli siyasi yazılarım var…

Jurnalist kimi yazmısınız…

Bəli, jurnalist kimi həcvlər yazmışam. Həcvlərim çox siyasiydir.

Bir yerdə deyirsiniz ki, “Siyasəti mətnin mərkəzinə qoyan adamın ədəbiyyatına ciddi yanaşmıram”…

Siyasət haqqında fikir bildirməyin zərurət olduğu dövrlər var. Bildiyim qədər Türkiyədə məsələ o həddə gəlib ki, təkcə yazıçılar deyil, hamı siyasət haqqında düşünür. Ümumiyyətlə, təəssüflə deyirəm ki, siyasətin mətni zəiflətdiyinə inanıram. Məncə ədəbiyyat vasitə deyil, ola bilməz. Sual soruşulan, cavab verilməyən bir sahədir. Siyasətdə cavab verirsən. Bəlkə də, bu səbəbdən siyasətdə ədəbiyyatın yeri yoxdur. Əlbəttə bu o demək deyil ki, siyasətlə məşğul olmaq olmaz. Mən özüm 30 ildir Yaşıl Partiyanın üzvüyəm. Ancaq bunun ədəbiyyatıma təsir etməyəcəyini düşünürəm. Əlbəttə, yaradıcılığımın bir çox baxımdan siyasi olduğunu da düşünürəm. Bəlkə gündəlik siyasətdən yazmıram, amma insan münasibətləri özü də bir siyasətdir.

“Ədəbiyyat intellektual deyil, incəsənət məşğuliyyətidir” deyirsiniz. İzah edə bilərsiniz?

İncəsənətə aid işlər intellektin məhsulu deyil. Əlbəttə, bu işi ağılla görürlər, amma incəsənət həll yolları tapma vasitəsi deyil. Onun yerinə çox şey ola bilər, amma incəsənət deyil. Gözəl bir esse oxumaqdan xoşum gəlir, amma bu eyni şey deyil. Mənə elə gəlir, incəsənət ancaq incəsənət kimi edilməyəndə öz töhfəsini verir. İncəsənət eləmək olmur. Bəli, mənə elə gəlir, bunun bundan daha konkret ifadə etməyin yolu yoxdur. Bir amerikalı sənətçi (adı yadımda deyil) incəsənət məktəbində öyrəndiyi ən vacib şeyin “etmək” deyil, “tapmaq” olduğunu deyir. Nə söyləmək istədinizi bilirsinizsə, heç bir şey tapa bilməzsiniz. Tapmaq istədiyinizi də yazılarınızda tapmaya bilərsiniz, bəlkə də o orada yoxdur. Axtardığınız hər nədirsə, həmişə tapmağa hazır olmalısınız.      

Esse, sizcə, incəsənət deyil?

Filan şey incəsənətdir, filan şey deyil deyəndə mən keyfiyyəti nəzərdə tutmuram. Mənim fikrimcə, esse incəsənət deyil. Mənə qalsa, esse tamam başqa şeydir.

Son sual: Prust (Proust) oxumusunuz?

Xeyr, oxumamışam. Bəzi böyük əsərləri oxumuşam. Məsələn, Muzilin “Der Mann ohne Eigenschaften” romanını oxumuşam. Mənə elə gəlir, insan bu kitabları ya cavanlıqda, ya da çox qocalanda oxuyur. Mən düz ortasındayam, vaxtım yoxdur.

Murad Şevki Çoban

t24.com.tr

Çevirdi: Mustafa Ruşan

 

0